Covid-19 - Koronavirüs Rehberi

Moderatör: Reiss

Cevapla
Kullanıcı avatarı
Reiss
Mesajlar: 89
Kayıt: Cmt Şub 01, 2020 3:02 pm
Has thanked: 2 time
Been thanked: 1 time
İletişim:

Covid-19 - Koronavirüs Rehberi

Mesaj gönderen Reiss » Pzt Mar 23, 2020 12:48 am

Güncel bilgiler için Sağlık bakanlığı'nın sitesini muhakkak kontrol ediniz.
COVID-19 (Koronavirüs) Rehberi


COVID-19
(SARS-CoV2 ENFEKSİYONU)
REHBERİ

(Bilim Kurulu Çalışması)
T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI
11 MART 2020
2
SON GÜNCELLEME İLE NELER DEĞİŞTİ?
•Olası Vaka tanımı güncellenmiştir.
•Genel Bilgiler alt başlığında güncellemeler yapılmıştır.
•Olası Vaka Takip Algoritması’nda olası/kesin vakanın takip edileceği hastanelere ait
düzenlemeler yapılmıştır.
•1. basamak ile 2. ve 3. basamak sağlık kuruluşlarında Vaka Yönetim Şeması
eklenmiştir.
•Numune alınması bölümünde alınacak örnek türü ve sayısı güncellenmiştir.
•Temaslı tanımı güncellenmiştir.
•Hasta odasına giriş başlığına 7. ve 8. maddeler eklenmiştir.
•Çamaşır suyu hazırlama oranları eklenmiştir.
•Hasta bakım ve tedavi algoritması eklenmiştir.
•Rehber metinlerinde genel düzenlemeler yapılmıştır.

Coronavirus’lar (CoV), soğuk algınlığından Orta Doğu Solunum Sendromu (MERS-CoV) ve Ağır
Akut Solunum Sendromu (Severe Acute Respiratory Syndrome, SARS-CoV) gibi daha ciddi
hastalıklara kadar çeşitli hastalıklara neden olan büyük bir virüs ailesidir.
Coronavirus’lar zoonotik olup hayvanlardan bulaşarak insanlarda hastalık yapabilir. Detaylı
araştırmalar sonucunda, SARS-CoV'un misk kedilerinden, MERS-CoV'un ise tek hörgüçlü
develerden insanlara bulaştığı ortaya çıkmıştır. Henüz insanlara bulaşmamış olan ancak
hayvanlarda saptanan birçok Coronavirus mevcuttur.
Coronavirus’ların insanlarda dolaşımda olan alt tipleri (HCoV-229E, HCoV-OC43, HCoV-NL63
ve HKU1-CoV) çoğunlukla soğuk algınlığına sebep olan virüslerdir. SARS-CoV, 21. yüzyılın ilk
uluslararası sağlık acil durumu olarak 2003 yılında, daha önceden bilinmeyen bir virüs halinde
ortaya çıkmış olup yüzlerce insanın hayatını kaybetmesine neden olmuştur. Yaklaşık 10 yıl sonra
Coronavirus ailesinden, daha önce insan ya da hayvanlarda varlığı gösterilmemiş olan MERSCoV (Middle EastRespiratory Syndrome Coronavirus) Eylül 2012'de ilk defa insanlarda Suudi
Arabistan’da tanımlanmış; ancak daha sonra aslında ilk vakaların Nisan 2012’de Ürdün
Zarqa’daki bir hastanede görüldüğü ortaya çıkmıştır. SARS Coronavirus’u ile uzaktan bağlantılı
olmasına rağmen, yaşanmış olan SARS tecrübesinden ötürü endişe oluşturmuştur.
31 Aralık 2019'da Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Çin Ülke Ofisi, Çin'in Hubei eyaletinin Vuhan
şehrinde etiyolojisi bilinmeyen pnömoni vakalarını bildirmiştir. 7 Ocak 2020’de etken daha önce
insanlarda tespit edilmemiş yeni bir Coronavirus (2019-nCoV) olarak tanımlanmıştır. Daha sonra
2019-nCoV hastalığının adı COVID-19 olarak kabul edilmiş, virüs SARS CoV’e yakın
benzerliğinden dolayı SARS-CoV-2 olarak isimlendirilmiştir.
Bu rehber, COVID-19, etkeni, bulaşma yolları, vaka tanımları ve tanı yöntemleri hakkında bilgi
vermek; COVID-19 vakası veya temaslısı ile karşılaşıldığında izlenmesi gereken strateji ve
uygulama şekilleri hakkında yol göstermek amacıyla hazırlanmıştır. Bu doküman ağırlıklı olarak
DSÖ önerileri doğrultusunda oluşturulmuştur. COVID-19’a yönelik olarak hazırlanmış olan
“COVID-19 (2019-nCoV Hastalığı) Rehberi” güncel DSÖ önerileri ve bilimsel gelişmeler
doğrultusunda güncellenmektedir. Güncellenen rehber dokümanı ve rehber sunumları, afiş,
broşürler ile sık sorulan sorular ve cevapları Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü web sayfasında
(www.hsgm.saglik.gov.tr) düzenli olarak yayımlanmaktadır.
I. GENEL BİLGİLER
1.Coronavirus
Coronavirus’lar tek zincirli, pozitif polariteli, zarflı RNA virüsleridir. Pozitif polariteli oldukları
için RNA’ya bağımlı RNA polimeraz enzimi içermezler, ancak genomlarında bu enzimi kodlarlar.
Yüzeylerinde çubuksu uzantıları vardır. Bu çıkıntıların Latince’deki “corona”, yani “taç”
anlamından yola çıkılarak bu virüslere Coronavirus (taçlı virüs) ismi verilmiştir (Şekil 1 ve 2).
5
Şekil 2: Yeni Coronavirus (betacoronavirus) elektron mikroskobu görüntüsü
(https://www.gisaid.org/,son erişim tarihi: 20.01.2020)
Coronavirus’lar, Coronaviridae ailesi, Orthocoronavirinae alt ailesi içinde yer alırlar.
Orthocoronovirinaea alt ailesi dört cins ve bu cinslerin altında da çok sayıda alt cins şeklinde
sınıflandırılmaktadır: Alfa, Beta, Gama ve Deltacoronavirus cinsleri. Bu cinsler altındaki virüsler
insan, yarasa, domuz, kedi, köpek, kemirgen ve kanatlılarda bulunabilmektedir (evcil ve yabani
hayvanlarda).
İnsanlarda Coronavirus’un neden olduğu hastalık spektrumu basit soğuk algınlığından ağır akut
solunum sendromuna (Severe Acute Respiratory Syndrome, SARS) kadar değişkenlik
gösterebilmektedir. İnsan ve hayvanlarda çeşitli derecelerde respiratuar, enterik, hepatik, nefrotik ve
nörolojik tutulumlarla seyreden klinik tablolara neden olabilmektedir.
Sanger sekanslama, Illumina sekanslama ve nanopore sekanslama kombinasyonu ile bronkoalveoler
lavaj sıvısı örneklerinde yeni cins Coronavirus’ların (COVID-19) ilk tam genomu tespit edilmiş ve
üç farklı suş tanımlanmıştır. Bu virüs Coronavirus ailesinin tipik özelliklerine sahiptir ve
Betacoronavirus 2b soyunda yer almaktadır. Bu suşların ve Betacoronavirus’ların genomlarının,
yarasa SARS benzeri Coronavirus izolatı Bat-SL-CoVZC45 ile yakın ilişkili olduğu gösterilmiştir
(Şekil 3).
Şekil 1. Coronavirus’un şematik yapısı (Zhou Y, Yang Y, Huang J, Jiang S, Du L. Advances in MERS-CoV
Vaccines and Therapeutics Based on the Receptor-Binding Domain. Viruses. 2019 Jan 14;11(1)).
)
6
Şekil 3: Yeni Coronavirus’un filogenetik ilişkisi (Tan W , Zhao W, Ma X, et al. A Novel Coronavirus Genome
Identified in a Cluster of Pneumonia Cases — Wuhan, China 2019−2020, Notes from the Field, China CDC Weekly)
COVID-19'dan sorumlu virüs, SARS-CoV ve MERS-CoV’unda içinde bulunduğu Betacoronavirus
cinsi içindeki Sarbecovirus altcinsi altında yer almaktadır. Virüsün yeni isimlendirmesi SARS-CoV2 olarak kabul edilmiştir.
2. Epidemiyoloji
Çin'in Hubei Eyaleti, Vuhan Şehrinde, 31 Aralık 2019'da etiyolojisi bilinmeyen pnömoni vakaları
bildirilmiştir. Vuhan'ın güneyindeki Vuhan Güney Çin Deniz Ürünleri Şehir Pazarı (farklı hayvan
türleri satan bir toptan balık ve canlı hayvan pazarı) çalışanlarında kümelenme olduğu belirtilmiştir.
Vakalarda ateş, dispne ve radyolojik olarak bilateral akciğer pnömonik infiltrasyonu ile uyumlu
bulgular tespit edilmiştir. DSÖ’nün Çin Halk Cumhuriyetine ait COVID-19 raporuna göre ölüm
vakaları genellikle ileri yaştaki ya da eşlik eden sistemik hastalığı (hipertansiyon, diyabet,
kardiyovasküler hastalık, kanser, kronik akciğer hastalıkları başta olmak üzere diğer immunsüpresif
durumlar) olan bireyler olmuştur.
İlk importe vaka 13 Ocak 2020’de Tayland’dan bildirilen, 61 yaşındaki Çinli bir kadındır. İlerleyen
günlerde importe vaka bildiren ülkelerin sayısı giderek arttığı gibi Şubat ayı sonlarında yerli bulaşın
yaşandığı ülkeler ortaya çıkmaya başlamıştır. Mart 2020 başı itibariyle Çin’de salgının hızı
yavaşlarken, İran, Kore Cumhuriyeti (Güney Kore) ve İtalya’da COVID-19 vakaları ve buna bağlı
ölümler hızla artmaktadır. Yine Mart 2020 başı itibariyle Dünya genelinde 100’ün üzerinde ülkede
olgu bildirilmiştir. Güncel verilere DSÖ’nün https://www.who.int/emergencies/disease ... virus-2019 ve Türkiye Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü’nün
https://www.seyahatsagligi.gov.tr/Site/koronavirus adresinden ulaşılabilmektedir.
31 Aralık 2019 tarihinde tespit edilen pnömoni kümelenmesinin etkeni, 7 Ocak 2020’de daha önce
insanlarda tespit edilmemiş yeni bir Coronavirus olarak tanımlanmıştır. Bu tarihten sonra hasta
sayısı hızla artmış, sağlık çalışanlarında da hastalık görülmüştür. Hastalık, insandan insana bulaşma
özelliği nedeniyle hızla yayılmıştır.
7
II. COVID-19
1. Kaynak ve Bulaşma
Kaynak
Henüz netlik kazanmamıştır.
SARS-CoV-2’nin kökeni hala araştırılmaktadır. Eldeki veriler, Huanan Deniz Ürünleri Toptan Satış
Pazarında yasadışı olarak satılan vahşi hayvanları işaret etmektedir.
Bulaşma
Hastalık esas olarak damlacık yoluyla bulaşmaktadır. Ayrıca hasta bireylerin öksürme, hapşırma
yoluyla ortaya saçtıkları damlacıklara diğer kişilerin elleri ile temas etmesi sonrasında ellerini ağız,
burun veya göz mukozasına götürmesi ve temas etmesi ile bulaşmaktadır.
Asemptomatik kişilerin solunum yolu salgılarında virüs tespit edilebilmekte, ancak esas bulaşma
hasta bireylerden olmaktadır.
Çin’deki olguların epidemiyolojik özellikleri incelendiğinde ortalama inkübasyon süresinin 5-6 gün
(2-14 gün) olduğu bazı vakalarda 14 güne kadar uzayabileceği gözlenmiştir.
COVID-19’un bulaştırıcılık süresi kesin olarak bilinmemektedir. Semptomatik dönemden 1-2 gün
önce başlayıp semptomların kaybolmasıyla sona erdiği düşünülmektedir.
Coronavirus’lar genel olarak dış ortama çok dayanıklı olmayan virüslerdir. Ortamın nem ve
sıcaklığına, dışarı atıldığı organik maddenin miktarı, kontamine ettiği yüzeyin dokusu gibi faktörlere
göre değişen bir dayanma süresi söz konusudur. Genel olarak cansız yüzeylerde birkaç saat
içerisinde aktivitesini kaybettiği kabul edilmektedir. Cansız yüzeylerdeki aktivite süresi
yorumlanırken bulaşta sadece virüsün aktivitesinin devam etmesi değil, temasın süresinin de önemli
olduğu unutulmamalıdır.
Bugün için COVID-19’un bulaştırıcılık süresi ve dış ortama dayanma süresi net olarak
bilinmemektedir.
2. Klinik Özellikler
Enfeksiyonun yaygın belirtileri solunum semptomları, ateş, öksürük ve dispnedir. Daha ciddi
vakalarda, pnömoni, ağır akut solunum yolu enfeksiyonu, böbrek yetmezliği ve hatta ölüm
gelişebilir.
Fatalite hızı SARS salgınında %11 ve MERS-CoV’da %35-50 arasında iken DSÖ’nün Çin Halk
Cumhuriyetine ait COVID-19 raporuna göre fatalite hızının % 3,8 olarak bildirilmiştir. İlk
izlenimlerde asemptomatik vakaların da olması nedeniyle hafif seyirli olabileceği düşünülmekle
birlikte izlenmeye devam edilmesi gerekmektedir.
3. LaboratuvarTestleri
COVID-19 olası vaka tanımına uyan hastalarda solunum yolu numuneleri SARS-CoV-2 açısından
Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü (HSGM) Mikrobiyoloji Referans Laboratuvarı ve belirlenmiş illerde
hizmet veren Halk Sağlığı Laboratuvarlarında (Erzurum, İstanbul) değerlendirilmektedir.
Hastada diğer solunum yolu patojenleri tespit edilse dahi koenfeksiyonların oluşabileceği dikkate
8
alınarak COVID-19 olası vaka tanımına uyan tüm hasta numuneleri SARS-CoV-2 için de
değerlendirilmelidir.
Nükleik asid amplifikasyon testleri
SARS-CoV-2 sekans bilgileri yeni paylaşılmış ve moleküler (PCR) testler dizayn edilmiştir.
Spesifik PCR testleri kurulana kadar, laboratuvarların pan-coronavirus testi ve takiben sekans analizi
ile konfirmasyon yapmaları önerilmiştir. Konfirmasyon özellikle pan-coronavirus testleri ile pozitif
bulunabilecek diğer coronavirusların ekarte edilmesi açısından önemlidir. Dört insan Coronavirus’u
(HCoV) dünyada endemik olarak seyretmektedir; HCoV-229E, HCoV-NL63, HCoV-HKU1 ve
HCoV-OC43, bunlardan son ikisi Betacoronavirus’tur. Ayrıca insanlarda zoonotik enfeksiyon yapan
diğer iki Betacoronavirus SARS ve MERS-CoV virüsüdür.
Sekanslama
Sekans verisi, virüsün kaynağını ve nasıl yayıldığını anlayabilmek için oldukça önemlidir. DSÖ,
laboratuvarların elde ettikleri sekans verilerini ilgili platformlarda (GenBank, GISAID vb.)
paylaşmaları gerekliliğini bildirmiştir.
9
III. VAKA TANIMI VE VAKA YÖNETİMİ
Olası Vaka:
A:
• Ateş ve akut solunum yolu hastalığı belirti ve bulgularından en az biri (öksürük ve
solunum sıkıntısı), VE
• Klinik tablonun başka bir etiyoloji ile açıklanamaması VE
• Semptomların başlamasından önceki 14 gün içerisinde yurt dışında bulunma öyküsü
VEYA
B:
• Akut solunum yolu hastalığı belirti ve bulgularından en az biri (öksürük ve solunum
sıkıntısı), VE
• Semptomların başlamasından önceki 14 gün içerisinde doğrulanmış COVID-19 vakası
ile yakın temas eden
VEYA
C:
• Ateş ve ağır akut solunum yolu enfeksiyonu belirti ve bulgularından en az biri (öksürük
ve solunum sıkıntısı), VE
• Hastanede yatış gerekliliği varlığı (SARI)*, VE
• Klinik tablonun başka bir neden/hastalık ile açıklanamaması
*SARIà son 14 gün içinde gelişen akut solunum yolu enfeksiyonu olan bir hastada,
ateş, öksürük ve dispne, takipne, hipoksemi, hipotansiyon, akciğer görüntülemesinde
yaygın radyolojik bulgu ve bilinç değişikliği nedeniyle hastaneye yatış gerekliliği
KesinVaka: Olası vaka tanımına uyan olgulardan moleküler yöntemlerle SARS-CoV-2
saptanan olgular.
Olası/Kesin COVID-19 vakalarının yönetimi Vaka Takip Algoritması’na göre yapılır.
Olası vaka tanımına uygun hastada alınan numunelerde mevsimsel solunum yolu virüsü
saptanması ya da bakteriyolojik etken saptanması, SARS-CoV-2 varlığını ekarte ettirmez.
HCoV-229E, HCoV-OC43, HCoV-NL63 ve HKU1-CoV; mevsimsel solunum yolu virüsleri
olup COVID-19’dan farklıdır.
10
VAKA TAKİP ALGORİTMASI
OLASI VAKA
Tanımlandığı anda İl Sağlık Müdürlüğü Bulaşıcı Hastalıklar Birimi bilgilendirilir. Vakanın
yönetimi İl Sağlık Müdürlüğü koordinasyonunda yürütülür.
SAĞLIK KURUMU
• Hastane tarafından İl Sağlık Müdürlüğü’ne (İSM) olası vaka en hızlı şekilde ihbar
edilir.
• Bildirim, Bulaşıcı Hastalıklar Bildirim Sistemi kapsamında U07.3 ICD 10 tanı
kodu kullanılarak yapılır.
• Hastaya standart, temas ve damlacık korunma önlemlerialınırarak, hastanede tek
kişilik odada numune sonuçları çıkana kadar izole edilir.
• Uygun numune alınarak uygun şartlarda saklanır.*
• COVID-19 Vaka Bilgi Formu doldurulur (Form İZCİ’ye de girilir).
• Form ve numune ivedilikle İl Sağlık Müdürlüğü’ne ulaştırılır.
• Olası vaka, 2. ve 3. basamak hastanelerde takip edilir.
• Kesinleşen vakalar 2. ve 3. basamak hastanelerde yada ildeki belirlenmiş
hastanelerde takip edilir.
• Kesinleşen vakalardan yoğun bakım ihtiyacı olan hastalar 2.- 3. düzey yoğun
bakım ünitelerinde izolasyon odalarında takip edilir.
İL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ
• Olası vaka bilgi formunun bir nüshası ve numune ivedilikle laboratuvara ulaştırılır.
• Formun bir nüshası e-posta ile HSGM Bulaşıcı Hastalıklar Dairesi Başkanlığı’na
gönderilir.
• İZCİ’ye gelen vaka bildirimi ile ilgili süreçler sürdürülür.
• Vaka kümelenmesi şüphesinde vakalar arasında epidemiyolojik bağlantı araştırılır.
• HSGM resmi internet sayfasında yer alan “Temaslı İzlem Formu” vakanın her bir
temaslısı için ayrı ayrı doldurulur.
• Referans Laboratuvarı’ndan alınan numune sonuçları Sağlık Kurumları’na iletilir.
*Numune solunum yolu sürüntüsü olarak Viral Transport Besiyeri (VTM) ile alınır. Trakeal
aspirat, bronkoskopik örnek, balgam alınacak ise steril, vida kapaklı ve sızdırmaz kaplara 2-3 ml
alınmalıdır. Tüm örnekler alındıktan hemen sonra buzdolabında (2-8
0
C arası) muhafaza edilmeli
ve ivedilikle laboratuvara ulaştırılmalıdır.
HALK SAĞLIĞI GENEL MÜDÜRLÜĞÜBULAŞICI HASTALIKLAR DAİRESİ BAŞKANLIĞI
e-posta: hsgm.covid19@saglik.gov.tr
REFERANS LABORATUVARLARI
İSM tarafından iletilen numuneler analiz edilir. Sonuçlar İSM ve HSGM Bulaşıcı
Hastalıklar Dairesi Başkanlığı’na bildirilir.
11
12
13
Ülkemize uçakla gelen tüm yolcular semptom geliştirmesi halinde Ülkemizdeki sağlık
hizmetlerinden nasıl yararlanacakları konusunda Türkiye Hudut ve Sahiller Sağlık Genel
Müdürlüğü tarafından bilgilendirilir.
Uçakta veya havalimanında saptanan ve olası vaka tanımına uyan kişiler aşağıdaki
algoritmaya uygun yönetilir.
SEMPTOMU OLAN HASTA
Uçakta saptanırsa
• Pilot tarafından vaka kuleye bildirilir.
• Kule tarafından olay havalimanı sağlık denetleme merkezine/havalimanı
operasyon merkezine bildirilir.
• Tüm yolculara yolcu iletişim bilgi kartı doldurulur.
• İki ön, iki arka ve iki yan koltuk yolcu bilgisi alınır.
• Sağlık Denetleme Merkezi vakayı uçakta değerlendirir.
• Sağlık Denetleme Merkezi İl Sağlık Müdürlüğü ve 112 Komuta Kontrol
Merkezine bilgi verir.
• Ulusal/Uluslararası Sivil Havacılık otoritelerinin ve kuruluşlarının
önerdiği bulaşıcı hastalıklara yönelik prosedürler uygular.
• Sağlık Denetleme Merkezi vakayı değerlendirdikten sonra, olası vaka
formu ile vakayı 112 Acil Sağlık Hizmetleri ekibine teslim eder.
• Vaka, 112 Acil Sağlık Hizmetleri ambulansı vasıtasıyla multidisipliner
şartlara sahip hastanelere transfer edilir.
• Hasta burada Olası Vaka Takip Algoritmasına uygun yönetilir.
14
SEMPTOMU OLAN HASTA
Havalimanında saptanırsa
Dış hatlar gelen yolcu terminalinde mümkün olan en erken noktalarda termal
kamera sistemi yerleştirilir (termal kamera başında eğitimli, tıbbi maskesi, steril
olmayan eldiveni ve gözlüğü olan en az iki personel bulunmalıdır).
a) Termal kamerada ateş tespit edilen kişiler;
veya
b) Havalimanı içinde uçak bekleme, dinlenme vb. alanlarında, ateş ve/veya
solunum yolu semptomları gösteren kişilere;
tıbbi maske takması sağlanır.
1) Olası vaka tanımına uyan durumlarda;
• Kişi sağlık denetleme merkezine götürülür.
• Kişi Sağlık Denetleme Merkezi personeli tarafından değerlendirilir.
• Olası vaka tanımına uyan kişilerin, İl Sağlık Müdürlüğü ve 112 Komuta
Kontrol Merkezine bilgi verilip “Olası Vaka Bilgi Formu” ile 112 Acil
Sağlık Hizmetleri aracılığıyla hastaneye nakli sağlanır.
• 112 Acil Sağlık Hizmetleri vasıtasıyla olanakları uygun multidisipliner
şartlara sahip hastanelere transfer edilir.
• Kişinin geldiği havayolu ile temasa geçilerek kişinin iki ön, iki arka ve
iki yan koltuk yolcu bilgisi alınır ve temaslı takibi için İl Sağlık
Müdürlüğüne iletilir.
• Vaka Takip Algoritmasına uygun yönetilir.
• Numune sonucu İl Sağlık Müdürlüğü Bulaşıcı Hastalıklar Birimi
tarafından Sağlık Denetleme merkezine bildirilir.
• Olası vaka bilgileri günlük olarak İl Sağlık Müdürlüğü’ne bildirilir.
2) Olası vaka tanımına uymayan durumlarda;
• Transit yolcu ise bilgilendirme yapılarak uçuşuna izin verilir.
• Transit yolcu dışındaki kişilerin kaydı tutularak genel bilgilendirme
yapılır, ülkeye girişine izin verilir.
15
IV. NUMUNE ALIMI, SAKLANMASI VE NAKLİ
Numune Alınması
Alt solunum yollarından alınacak örnekler için trakeal aspirat veya bronkoskopik örnekler
tercih edilmelidir. Alt solunum yollarından alınamadığı durumlarda veya alt solunum yolu
semptomları olmayan vakalardan nazofaringeal yıkama örneği ya da nazal ve/veya
orofaringeal sürüntü birlikte gönderilmelidir. İdeal olarak önce orofaringeal sürüntü alınmalı
sonrasında aynı swab kullanılarak burundan da örnek alınması ve aynı taşıma besiyerine
konulması önerilir. Aynı hastadan alınan orofaringeal ve nazal sürüntü örneği ayrı besi
yerlerinde gönderilmemelidir.
Olası vaka tanımına uyan ve enfeksiyon bulguları ağırlaşarak devam eden kişilerden
alınan ilk numunenin üst solunum yolu numunesi olması ve test sonucunun negatif olması;
COVID-19 enfeksiyonu şüphesini dışlamaz.
Numune alımı ve gönderilmesi sırasında güvenlik prosedürleri:
• Alınan tüm numunelerin potansiyel olarak enfeksiyöz olduğu düşünülmeli, numune
alma işlemi damlacık / aerosolizasyona neden olan işlem olarak kabul edilmeli ve
kişiler buna yönelik kişisel koruyucu ekipmanları (en az N95/FFP2 maske, gözlük
veya yüz koruyucu) kullanmalıdır.
• Ayrıca numune alan ve gönderen kişiler, enfeksiyondan korunma ve kontrol
prosedürlerine uyarak, numuneleri üçlü taşıma sistemi ile soğuk zincir kurallarına
uygun olarak göndermelidirler.
• Numunelerin doğru etiketlendiğinden, istem formlarının doğru bir şekilde
doldurulduğundan ve klinik bilgilerin sağlandığından emin olunmalıdır.
• Laboratuvarla iyi iletişim kurulmalı ve ihtiyaç duyulduğunda bilgi edinilmelidir.
• Numune göndermeden önce mutlaka laboratuvara bilgi verilmelidir.
• Numuneye ait atıklar, tıbbi atık yönetmeliği gereklilikleri uygulanır.
Üçlü taşıma kabı
Kayıt edilmesi gereken bilgiler:
• Hasta bilgileri – isim, doğum tarihi, cinsiyet, ikamet adresi, iletişim bilgileri, barkod
16
numarası vb. ayrıca ziyaret ettiği riskli bölgenin adı ve gerekli diğer bilgiler (örn:
hastane numarası, hastane adı, adresi, doktorun adı iletişim bilgileri)
• Numunenin alındığı tarih ve saat
• Numunenin alındığı anatomik bölge ve lokasyon
• İstenen testler
• Klinik semptomlar ve ilgili hasta bilgileri (epidemiyolojik bilgiler, risk faktörleri,
aşılama durumu ve antimikrobiyal tedaviler)
Şekil 4: Boğaz sürüntüsü alınması (https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/kurumsa ... kitabi.pdf )
Şekil 5: Burun sürüntüsü alınması (https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/kurumsa ... kitabi.pdf )
17
V. TEMASLI TAKİBİ
Kesin veya olası COVID-19 enfeksiyonu olan bir kişi ile damlacık enfeksiyonuna yönelik
korunma önlemleri alınmadan yakın temas etmiş olan kişiler İl Sağlık Müdürlüğünce,
korunmasız son temaslarından sonraki 14 gün boyunca; özellikle ateş ve solunum
semptomları açısından telefon ile sorgulanarak izlenmeli gerekir ise ev ziyareti yapılmalıdır
Olası COVID-19 olgusu tespit edildiğinde temaslılara yönelik yapılması gerekenler:
Olası COVID-19 enfeksiyonu olan bir kişi tespit edildiğinde;
1. Bu kişi ile temas etmiş kişiler ve temasın özellikleri (yakın temas kriteri olup
olmadığı) belirlenerek iletişim bilgileri kayıt altına alınır.
2. Olası olgunun test sonucu çıkana kadar yakın temaslılara yönelik herhangi bir önlem
alınmaz.
3. Test sonucu negatif gelirse temaslılarla ilgili herhangi bir işlem yapılmaz.
4. Test sonucu pozitif gelirse;
a. Yakın temaslılar; evde 14 gün boyunca ateş ve/veya solunum semptomları
açısından takip edilir. Evde temaslı takibi konusunda sözlü ve yazılı olarak
bilgilendirilir. Onamı alınır. Gerekli görülen durumlarda sağlık müdürlüğü
tarafından aktif takip (telefon veya ziyaret ile) yapılabilir.
b. Temaslılar; 14 gün boyunca kendilerini ateş ve solunum semptomları açısından
takip etmek üzere bilgilendirilir.
c. Temaslı veya yakın temaslılarda 14 günlük takip süresi içerisinde ateş ve/veya
solunum semptomları (öksürük, nefes darlığı) gelişirse tıbbi maske (cerrahi
maske) takarak sağlık kuruluşuna başvurması sağlanır. Olası vaka
algoritmasına göre yönetilir.
A) Yakın Temaslı:
• Kesin veya olası bir vakaya damlacık enfeksiyonuna yönelik korunma önlemleri
almadan doğrudan bakım sağlayan, COVID-19 ile enfekte sağlık çalışanları ile birlikte
çalışan veya hasta ziyaretinde bulunma gibi sağlık merkezi ilişkili maruziyeti olan
kişiler
• COVID-19 hastasıyla okul öncesinde ve okul çocuklarında aynı sınıfı paylaşan
öğrenciler ve öğretmenler
• COVID-19 hastasıyla yurtta veya otelde aynı odayı paylaşanlar
• COVID-19 hastasıyla ile direkt temas eden (örn. el sıkışan) kişiler
• COVID-19 hastasının salgıları (tükürük, balgam vb) ile korunmasız temas eden kişiler
• COVID-19 hastasıyla 1 metreden daha yakın mesafede 15 dakikadan uzun süreyle yüz
yüze kalan kişiler
• COVID-19 hastasıyla aynı kapalı ortamda (hastane veya banka bekleme salonları,
otobüs, servis vb ulaşım araçları) 1 metreden yakın ve 15 dakika veya daha uzun süre
bir arada kalan kişiler.
• COVID-19 hastasıyla aynı uçakta seyahat eden yolculardan iki ön, iki arka ve iki yan
koltukta oturan kişiler
• COVID-19 hastasıyla aynı evde yaşayanlar
• COVID-19 hastasıyla aynı ofiste çalışanlar
18
B) Temaslı:
• COVID-19 hastasıyla aynı kapalı ortamda (hastane veya banka bekleme salonları,
otobüs, servis vb. ulaşım araçları) 1 metreden uzak mesafede bulunmuş kişiler.
• COVID-19 hastasıyla aynı kapalı ortamda (hastane veya banka bekleme salonları,
otobüs, servis vb. ulaşım araçları) 15 dakikadan kısa süre bulunmuş kişiler.
• COVID-19 hastasıyla 1 metreden daha yakın mesafede 15 dakikadan kısa süreyle yüz
yüze kalan kişiler.
C) UçakTemaslısı
• COVID-19 kesin veya olası tanısı konan vakalar ile aynı uçakta seyahat etmiş olan
yolculardan iki ön, iki arka, iki yan koltuktaki yolcular temastan iki hafta sonrasına
kadar takip edilmelidir.
• Kesin veya olası vaka tanımına uyan hasta ile uçak içerisinde ilgilenen kabin
personelinin semptom takibi yapılarak, vakanın numune sonucu pozitif çıkarsa direkt
olarak semptom gelişmesine bakılmaksızın temastan itibaren hesaplanarak 14 gün
süreyle uçuşuna izin verilmez. Numune sonucu çıkmadan semptom çıkması
durumunda ise temastan itibaren hesaplanarak 14 gün süre ile uçuşuna izin verilmez.
Numune sonucu negatif çıkarsa uçuşa izin verilir.
Temaslı kişilerin takibi, temaslı takibine uygun olarak yapılmalıdır.
TEMASLI ALGORİTMASI
İL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ
• Tüm yakın temaslı/uçak temaslısı tanımına uyan kişiler İl
Sağlık Müdürlüğünce tespit edilir.
• Tespit edilen kişiler liste haline getirilerek, son temaslarından
sonraki 14 gün boyunca telefon aracılığıyla takip edilir.
• Temaslılar; özellikle ateş ve solunum semptomları açısından
izlenmeli; ancak bu kişilerde titreme, vücut ağrıları, boğaz
ağrısı, baş ağrısı, ishal, mide bulantısı/kusma ve burun akıntısı
gibi diğer semptomlar da dikkate alınarak telefonla günlük
olarak takip edilmelidir ve gerkirse evde ziyaret edilmelidir.
• Temaslı incelemesi amacıyla HSGM resmi internet sayfasında
yer alan “Temaslı İzlem Formu” vakanın her bir temaslısı için
ayrı ayrı doldurulur.
• Belirlenen temaslıların başka bir nedenle hastaneye yatışı
gerekmiyorsa 14 gün boyunca mümkün olduğu kadar evde
kalması ve toplu alanlardan uzak durması istenir. Toplu alanlara
gitmesinin zorunlu olduğu hallerde ise tıbbi maske takması
istenir.
• Semptom gelişmesi durumunda Olası Vaka Algoritması’na
uygun olarak hareket edilir.
19
VI. ENFEKSİYON KONTROLÜ VE İZOLASYON
Bugün için virüs atılım süresi ve bulaştırıcılık süresi bilinmediği için, hastanın sağlık
kuruluşunda bulunduğu süre boyunca izolasyon önlemlerine devamedilmelidir.
COVID-19’un zoonotik kaynaklı olduğu düşünülmekte olup son verilerde insandan insana
bulaşma gösterilmiştir. Bu nedenle, COVID-19 varlığı düşünülen vakalara standart,
damlacık ve temas izolasyonu önlemleri alınmalıdır.
Hastaneye Yatış:
• Olası vaka, 2. ve 3. basamak hastanelerde takip edilir.
• Kesinleşen vakalar 2. ve 3. basamak hastanelerde ya da ildeki belirlenmiş hastanelerde
takip edilir.
• Kesinleşen vakalardan yoğun bakım ihtiyacı olan hastalar 2.- 3. düzey yoğun bakım
ünitelerinde izolasyon odalarında takip edilir.
Sağlık kuruluşlarında standart enfeksiyondan korunma ve kontrol önlemleri uygulanmalıdır.
Buna ek olarak uygulanacak temas ve damlacık korunma önlemlerinin uygulanmasına hasta
asemptomatik hale gelene kadar devam edilmelidir.
Sağlık tesisinde hastalığın yayılımını/geçişini engellemek üzere aşağıdaki enfeksiyondan
korunma ve kontrol önlemleri uygulanmalıdır.
Kesin/olası COVID-19 vakaları ile 1 metreden daha yakın temas edecek personel için
gerekli kişisel koruyucu malzeme olarak;
1. Eldiven,
2. Önlük (steril olmayan, tercihen sıvı geçirimsiz ve uzun kollu),
3.Tıbbi maske (cerrahi maske),
4.En az N95/FFP2 maske (Sadece damlacık/aerosolizasyona neden olan işlem sırasında) *,
5.Yüzkoruyucu,
6.Gözlük**,
7.Sıvı sabun,
8.Alkol bazlı el antiseptiği,
Yataklı sağlık kurumları tarafından yeterli miktarda hazır bulundurulmalıdır.
Tulum, bone, ayak koruyucu hasta bazında karar alınarak, özellikle hastanın vücut sıvı ve
sekresyonları ile yoğun bir şekilde temasın olabileceği durumlarda kullanılabilir.
*Damlacık/areosolizasyona neden olan işlem; aspirasyon, bronkoskopi ve bronkoskopik
işlemler, entubasyon, solunum yolu numunesi alınması
** Tekrar kullanılabilir özellikteki gözlükler, üreticinin önerisine göre temizlenir. Özel bir
öneri yok ise %70 etil alkol ile dezenfekte edilerek uygun ortamda kendi kendine kurumak
üzere bırakılmalıdır. Gözlüğün tekrar kullanılması durumunda, sağlık kurumunca gözlüğün
nerede çıkartılıp depolanacağı ve dezenfekte edileceği talimatlandırılır.
20
Hasta Odasının Özellikleri
1. COVID-19 olası veya kesin vakalarının hastaneye yatışlarında standart, temas ve damlacık
önlemlerinin alınması gerekmektedir.
2. Hastalar tek kişilik, özel banyosu ve tuvaleti olan, kapatılabilir kapı içeren bir odada
olmalıdır.
3. Tek kişilik odaların bulunmadığı durumlarda kesin COVID-19 vakaları aynı odada kohort
edilebilir, ancak olası COVID-19 vakalarının ayrı yatırılması tercih edilmelidir. Zorunlu
hallerde ise olası COVID-19 vakaları aynı odada hasta yatakları en az 1m aralıklı olacak
şekilde yerleştirilmelidir. Kohorta dahil edilen olası hastalar tıbbi maske kullanmalıdır.
4. Kullanılacak tıbbi malzemeler hastaya özel olmalı, oda dışına çıkarılmamalıdır. Hastalar
arasında ortak malzeme kullanımına izin verilmemelidir. Eğer kullanılacak ekipman (örn.
steteskop, ateş ölçer) birden fazla hastada kullanılıyor ise her hasta kullanımında
temizlenmeli ve dezenfekte edilmelidir (örn. etil alkol% 70).
5. Tıbbi olarak gerekmedikçe hastaların odadan veya alandan başka bir alana taşınmasından
kaçınılmalıdır. Olası COVID-19 hastaları için belirlenmiş taşınabilir X-ray cihazı ve/veya
diğer önemli tanı cihazları kullanılmalıdır. Ancak portatif tanı cihazları yoksa hasta tıbbi
maske takılı halde, temas ve damlacık izolasyon önlemleri alınarak, diğer hastalar ve
ziyaretçiler ile teması en aza indirecek şekilde, mümkünse son vaka olarak alınmalıdır.
6. Hastanın taşınması sırasında görev alan sağlık personeli tıbbi maske, önlük, eldiven, ile bu
işlemi yapmalıdır ve el hijyenine özen gösterilmelidir. Hastanın genel durumuna göre
aerosolizasyon oluşturabilecek bir durumu varsa en az N95/FFP2 maske ve gözlük
yanında bulundurmalıdır.
7. Hasta çevresi, hastanelerin enfeksiyon kontrol komitelerinin direktifleri doğrultusunda
belirlenen kurallara göre temizlenmeli ve dezenfekte edilmelidir.
8. Kullanılmış kişisel koruyucu ekipmanların atılması amacıyla hasta odası girişinde ve hasta
odasının içerisinde iki ayrı tıbbi atık bulundurulmalıdır.
Hasta Odasına Giriş ve Hastaya Yaklaşım
1. Hasta odasına girişler sınırlandırılmalı, sadece hastanın bakımından sorumlu olan ve
girişi gerekli olan personelin odaya girişine izin verilmelidir, hasta ziyaretçileri
yasaklanmalıdır ve refakatçi gerekli ise tek kişi ile kısıtlanmalıdır.
2. Hasta odasına girişlerde kişisel koruyucu malzemeler (eldiven, önlük (steril olmayan,
tercihen sıvı geçirimsiz ve uzun kollu), tıbbi maske, en az N95/FFP2 maske, yüz
koruyucu, gözlük/yüz koruyucu, alkol bazlı el antiseptiği ve alkol bazlı hızlı yüzey
dezenfektanı) hasta odası girişinde hazır olarak bulundurulmalıdır.
3. Muayene, tedavi ve kişisel bakım yapan kişiler eldiven, izolasyon önlüğü, gözlük/yüz
koruyucu, tıbbi maske kullanmalıdır. Hastanın sekresyonları veya vücut çıkartılarının
aerosolizasyonuna neden olabilecek girişim yapılacağında en az N95/FFP2 maske ve yüz
siperliği kullanılmasına özen gösterilmelidir*.
4. Kişisel koruyucu ekipmanlar giyilirken ve çıkartılırken kurallara uygun bir şekilde
sırayla giymeye (önlük, maske, gözlük, yüz koruyucusu ve eldiven) ve çıkarmaya
(eldiven, gözlük, yüz koruyucu, önlük, maske) dikkat edilmelidir. Özellikle maskenin
hasta odasından çıktıktan sonra en son çıkartılması ve sonrasında el hijyeni uygulanması
21
ihmal edilmemelidir.
5. Eldivenin bütünlüğünün bozulduğu, belirgin şekilde kontamine olduğu durumda eldiven
çıkartılarak, el hijyeni sağlanmalı ve yeni eldiven giyilmelidir.
6. Aerosolizasyona neden olabilecek işlemler sırasında hasta odasında mutlak ihtiyaç
duyulan sağlık personeli dışında kimse olmamasına özen gösterilmelidir. İşlem sırasında
kapının kapalı olması sağlanmalı, işlem sonrasında bir süre, giriş-çıkış dahil kapı açık
tutulmamalıdır. İlgili işlemler, doğal hava akışı ile yeterince havalandırılan, tercihen
negatif basınçlı odalarda yapılmalıdır.
7. Hastaya temas öncesi ve sonrasında el hijyenine dikkat edilmelidir. Bu amaçla sabun ve
su veya alkol bazlı el antiseptikleri kullanılabilir. Eller gözle görülür derecede kirli ise el
antiseptikleri yerine mutlaka su ile sabun kullanılmalıdır.
8. Hasta, tıbbi açıdan önemli bir neden olmadıkça odasından çıkarılmamalı, odadan çıkması
gerekli ise tıbbi maske ile transferi yapılmalıdır.
9. Hasta noninvaziv veya invaziv solunum desteği tedavisi altında ise solunum izolasyon
önlemlerine uyulmalı ve cerrahi maske yerine en az N95/FFP2 maske önerilir.
10. Hastanın bulunduğu ortam ve çevre temizliği amacıyla, enfeksiyon kontrol komitelerinin
direktifleri doğrultusunda belirlenen kurallara göre temizlenmeli ve dezenfekte
edilmelidir.
11. Hasta çıkartıları ve sekresyonları ile kontamine olan yüzeylerin temizliği “Hastane
Öncesi Acil Sağlık Hizmetlerinde Enfeksiyon Hastalıklarından Korunma Rehberi’ne”
uygun olarak sağlanmalıdır.
12. Hasta odayı boşaltıktan sonra oda temizliği ve yer yüzey dezenfeksiyonu yapılır, odanın
havalandırılmasının ardından odaya yeni bir hasta alınabilir.
13. COVID-19 tanısı almış hastaya ölümü sonrasında, otopsi yapan kişiler veya gasilhane
çalışanları temasları sırasında kalın eldiven, en az N95/FFP2 maske, gözlük/yüz
koruyucu ve önlük kullanmalıdır.
14. Olası/kesin COVID-19 vakalarının ölümü halinde özel bir defin işlemi yoktur. Standart
defin işlemleri uygulanır.
Hasta Nakli
1. Ambulanslarda kişisel koruyucu ekipman hazır olarak bulundurulmalıdır.
2. Hastaya ilk müdahale edensağlık kurumuna hasta teslim edilene kadar ve ambulans
temizlenene kadar kişisel koruyucu ekipman kullanılmalıdır. Hastanın sekresyonları
veya vücut çıkartılarının aerosolizasyonuna neden olabilecek girişim yapılacağında en az
N95/FFP2 maske ve gözlük/yüz koruyucu kullanılmasına özen gösterilmelidir.
3. Olası/kesin COVID-19 vakasının nakli sonrasında ambulanslar temizlenmeli ve
dezenfeksiyonu sağlanmalıdır. Temizleme işlemi kişisel koruyucu ekipman giyilerek
yapılmalıdır.
4. “Hastane Öncesi Acil Sağlık Hizmetlerinde Enfeksiyon Hastalıklarından Korunma
Rehberine” uygun olarak ambulans temizliği sağlanmalıdır.
5. Ambulans temizliği yapılmadan başka bir vakaya gidilmemelidir.
22
Sağlık Kurumuna Başvuran Hastaların Yönetimi
Hastalığın yayılımını kontrol altında tutmaya yönelik olarak
1. Olası ve kesin vakaların mümkün olduğu kadar öncesinde bilgilendirme ile hastanede
ayrı alanlara başvurmaları sağlanmalıdır.
2. Mümkün olduğunca bu hastaların muayene, tetkik ve bakımları sırasında ortamda o
sırada gerekli olmayan kişiler bulundurulmamalıdır.
3. Tetkiklerde öncelik verilmesi sağlanmalıdır.
4. Bakım verecek personel mümkünse ayrılmalıdır.
Olası/kesin COVID-19 vakasına ait atıklar tıbbi atık yönetmeliğine göre bertaraf edilmelidir.
COVID-19 enfeksiyonu olan hasta ile ilgilenen sağlık çalışanı kendisinde, hasta kişi ile
temasından sonraki 14 gün içinde, akut hastalığı düşündürecek herhangi bir bulgu veya
semptom görürse mutlaka ilgili hekimlere haber vermeli ve gerekli önlemler alınmalıdır.
Evde Temaslı İzlemi
Olası/Kesin vaka ile teması (yakın temaslı/uçak temaslısı) olanlar 14 gün süreyle
izlenir.
COVID-19 enfeksiyonu için doğrulama sürecindeki vakalar ile yakın temas edenler,
temas ettikleri hastanın numune sonucu negatif ise izlem sonlandırılır; pozitif gelirse
izleme 14. güne kadar devam edilir.
1. Evde izlenen temaslılar İl Sağlık Müdürlüğü tarafından telefonla takip edilmelidir.
2. Temaslı izlem süresini mümkünse evde geçirmesi uygundur.
3. Başka kişi/kişiler ile aynı ortamı paylaştığı (ev, sokak, hastane vb.) zaman tıbbi maske
takmalıdır.
4. Ev halkına bulaşma riskini önlemek için evde takipli hastalar mümkünse evindeki diğer
kişilerden farklı bir odada, mümkün değil ise iyi havalanan bir odada oturmalı, diğer
kişilerden en az 1 metre uzakta olmalıdır ve tıbbi maske takmalıdır, maskenin
nemlenmesi halinde yenisi ile değiştirmelidir.
5. Eve, ziyaretçi kabul edilmemelidir.
6. Temaslının ev içindeki hareketi sınırlandırılmalı; tuvalet, banyo gibi ortak kullanılan
alanlar iyi havalandırılmalıdır.
7. Temaslı, kişisel eşyalarını başkaları ile paylaşmamalı, ev halkının bardak, tabak, havlu
gibi eşyalarını kullanmamalı; eğer kullanması gerekirse bu eşyaları iyice su ve sabunla
yıkamalıdır. Vakanın kullandığı kıyafetve çarşaf, nevresim gibi tekstil ürünleri 60-
90°C’de normal deterjan ile yıkanmalıdır
8. Banyo ve tuvaletler günde en az bir kez sulandırılmış çamaşır suyuyla (1:100 normal
sulandırmada) (Sodyum hipoklorit Cas No: 7681-52-9) temizlenir.
Solunum yolu sekresyonları veya vücut çıkartıları ile kontamine olması mümkün olan tüm
yüzeylerin sulandırılmış çamaşır suyuyla (1:100 normal sulandırmada) (Sodyum hipoklorit
23
Cas No: 7681-52-9) temizlenir ve belirgin şekilde kirlenme olduğunda ise (1:10 normal
sulandırmada) kullanılır.
Banyo ve tuvaletler günde en az bir kez sulandırılmış çamaşır suyuyla (1:100 normal
sulandırmada) (Sodyum hipoklorit Cas No: 7681-52-9) temizlenir.
Çamaşır suyu hazırlama oranları (%10'luk):
1/10'luk çamaşır suyu hazırlanışı: 1 ölçü çamaşır suyu +9 ölçü su (5000-6000 ppm klor
açığa çıkarır)
1/100'lük çamaşır suyu hazırlanışı: 1 ölçü çamaşır suyu + 99 ölçü su (500-600 ppm klor
açığa çıkarır)
COVID-19 ERİŞKİN HASTA YÖNETİMİ VE TEDAVİSİ
COVID-19 ön tanısı ile başvuran pnömoni ve ağır pnömonisi olan hastalarda,
bakteriler ve diğer virüsler dikkate alınarak ampirik tedavi planlanır. Ampirik tedavide
kullanılacak antibiyotiğin seçimi hastanın klinik durumuna (toplum kökenli pnömoni, sağlık
bakımı ilişkili pnömoni, sepsis durumu, komorbiditeler, immünsüpresyon, son 3 ayda sağlık
bakımı için başvuru, önceden antibiyotik kullanımı) lokal epidemiyolojik verilere ve tedavi
rehberlerine göre yapılır. Antibiyotik tedavisi atipik pnömoniyi de içerecek şekilde (betalaktam antibiyotik+makrolid veya solunum kinolonu) planlanmalıdır. İnfluenza olasılığı olan
hastalarda (epidemiyolojik ve klinik bulgular ışığında) nöraminidaz inhibitörü (oseltamivir)
tedaviye eklenmelidir.
Günümüzde COVID-19 için güvenilirliği ve etkinliği kanıtlanmış spesifik bir antiviral
tedavi bulunmamaktadır. Bununla birlikte başta Çin olmak üzere farklı ülkelerden, hastalık
tablosuna ve hastalığın şiddetine göre çeşitli antiviral tedavilerin kullanıldığı çalışmalar
yayımlanmıştır. Bu çalışmalarda; kullanılan antivirallerin etkin olduğu, klinik bulguların
gerilemesinde ve hastaların iyileşme süreçlerinde olumlu katkı sağladığı ifade edilmektedir.
Bu tedavilerden lopinavir/ritonavir kombinasyonu ve hidroksiklorokin ülkemizde ruhsatlıdır.
Ülkemizde vaka görülmesi halinde aşağıda açıklanan algoritmaya göre bu ilaçların
kullanılması kararlaştırılmıştır.
24
1) Komorbid hastalıklar (kardiyovasküler hastalıkları, DM, HT, kanser, kronik akciğer
hastalıkları başta olmak üzere diğer immunsüpresif durumlar)
2) Komplike olmamış hastalık: Ateş, kas/eklem ağrıları, öksürük, boğaz ağrısı, nazal
konjesyon gibi bulgular olup, akciğer filmi ve/veya akciğer tomografisi normal olan kişiler.
3) Pnömoni: Takipnesi (< 30/dakika) olup, oda havasında SpO2 düzeyi % 90 üzerinde olan ve
akciğer grafisinde veya tomografisinde pnömoni bulgusu olan hasta.
4) Ağır Pnömoni: Takipnesi olup (≥ 30/dakika), Oda havasında SpO2 düzeyi % 90 altında
olan, akciğer grafisinde veya tomografisinde pnömoni bulgusu saptanan veya akut organ
disfonksiyonu gelişen hasta.
5) Ampirik olarak başlanmış olan antibiyotik ve oseltamivire ek olarak; COVID-19
hastalarının tedavisinin değerlendirildiği literatürlerdeki olumlu sonuçlar ışığında
hidroksiklorokin 200 mg tablet (2x1) (5 gün), lopinavir 200 mg tablet/ritonavir 50 mg tablet
(2*2) (14 gün) kullanılır. Hafif hastalık tablosunda öncelikle klorokin ağır hastalık tablosunda
öncelikle lopinavir/ritonavir tedavisi önerilir.
25
Şüpheli /Doğrulanmış 2019-nCoV enfeksiyonuna genel yaklaşım
1. Hastanın tıbbi maske takması sağlanır ve diğer hastalar ile mesafesi en az 1
metre olacak şekilde ayrı bir alana alınır (eğer imkan var ise tek kişilik, banyo
ve tuvaleti olan bir odaya, imkan var ise negatif basınçlı odaya alınır, damlacık
izolasyon önlemleri uygulanır).
2. Hastaya temas eden (refakatçi ve hasta yakınları) kişiler için temel kişisel
koruyucu önlemler alınır. Odanın düzenli havalandırılması ve temizliği
sağlanır.
3. Hasta vital bulguları (kalp hızı, ritmi, solunum sayısı, kan basıncı, vücut ısısı,
oksijen satürasyonu) düzenli olarak takip edilir.
4. Hastalardan tam kan sayımı, C-reaktif protein, prokalsitonin, böbrek ve
karaciğer parametreleri, kardiyak enzimler, koagülasyon parametreleri, arter
kan gazı, laktat ve akciğer grafisi istenir ve sonuçları değerlendirilir.
Antibiyotik tedavisi öncesinde kan kültürleri alınır.
5. Şok tablosu olmayan hastada konservatif sıvı tedavisi başlanır. Rutin idame
serum fizyolojik gerekli değildir. Kontrolsüz uygulanan sıvı tedavisinin
oksijenizasyonu kötüleştirebileceği unutulmamalıdır.
6. Hipoksemik hastalarda damlacık yolu ile enfeksiyon bulaşma riskinin
azaltılması adına nazal oksijen kanülü üzerine cerrahi maske uygulanabilir.
7. Ağır solunum yolu enfeksiyonu, ARDS, hipoksemi veya şok tablosu olan
hastalara 5L/dk nazal veya standart yüz maskesi ile oksijen tedavisi başlanır.
Hedef oksijen satürasyonu > %90 (gebelerde %92-95) olacak şekilde titre
edilir.
8. Daha yüksek oksijen fraksiyonuna ihtiyaç duyulan durumlarda, ulaşılabiliyor
ise, yeniden solumaya izin vermeyen, ekshalasyon filtresinin eklenmiş olduğu
rezervuarlı maskeler kullanılabilir.
9. Laboratuvar ve klinik değerlendirmeye göre sepsis düşünülen hastalarda
hastaneye kabulden sonra ilk bir saat içinde uygun ampirik antimikrobiyal
tedavi başlanmalıdır. Antibiyotik tedavisinin seçimi hastanın klinik durumuna
(toplum kökenli pnömoni, sağlık bakımı ilişkili pnömoni, sepsis durumu,
komorbiditeler, immünsüpresyon, son 3 ayda sağlık bakımı için başvuru,
önceden antibiyotik kullanımı) lokal epidemiyolojik veriler ve tedavi
rehberlerine göre yapılır. Ağır pnömonide atipik pnömoniyi de içerecek şekilde
antibiyotik tedavisi planlanmalıdır. İnfluenza için risk faktörleri ve klinik
duruma göre nöraminidaz inhibitörü de tedaviye eklenebilir.
10. Hem üst hava yollarından (nazofarengeal ve orofarengeal sürüntü) hem de alt
hava yollarından (balgam, endotrakeal aspirat, bronkoalveoler lavaj) örnekleri
alınmalıdır ve mümkün ise solunum yolu bakteriyel ve viral panel
çalıştırılmalıdır.
11. Hastalar hızlı klinik kötüleşme gösterebileceğinden, ilerleyici solunum
yetmezliği ve sepsis açısından yakın takipte tutulmalıdır.
12. Hastalar komorbid hastalıkları açısından değerlendirilmeli ve bu hastalıkları
için aldıkları tedaviler de düzenlenmelidir.
26
13. Rutin olarak steroid tedavisinin kullanımı önerilmemektedir. Eşlik eden
komorbid hastalıklar veya diğer nedenler doğrultusunda (kronik obstrüktif
akciğer hastalığı, refrakter septik şok, vb) uygulanmalıdır.
14. Nebülizasyon yolu ile uygulanacak inhaler ilaçlar, bulaş göz önünde
bulundurularak mümkünse ölçülü doz inhaler ile uygulanmalıdır.
Ağır Pnömonili Hasta Yönetimi
2019-nCoV enfeksiyonu bulguları hafif, orta ve ağır şiddette olabilmektedir. Ağır hastalık
karşımıza ağır solunum yolu enfeksiyonu (ağır pnömoni), Akut Solunum Sıkıntısı Sendromu
(ARDS), sepsis, septik şok, miyokardit, aritmi ve kardiyojenik şok ile çoklu organ yetmezliği
tabloları ile çıkabilir. Solunum yetmezliği sıklıkla hipoksemik solunum yetmezliği olmakla
birlikte, daha az sıklıkla hiperkapnik solunum yetmezliği şeklindedir. Ayrıca bu hastalarda
dekompanse kalp yetmezliği, kronik akciğer hastalığı alevlenmeleri tabloları eşlik edebilir. Bu
hastaların yoğun bakımda takibi gerekmektedir.
Yoğun Bakım Ünitesi Yatış Endikasyonları:
- Solunum sayısı ≥ 30
- Dispne ve solunum güçlüğü bulguları
- SpO2 < %90 (oda havası)
- PaO2 < 80 mmHg
- PaO2/FiO2 < 300
- Laktat > 4 mmol/L
- Akciğer grafisi veya tomografide bilateral infiltrasyonlar veya multi-lober tutulum
- Hipotansiyon (sistolik kan basıncı < 90 mmHg, olağan SKB’den > 40 mmHg düşüş,
ortalama arter basıncı < 65 mmHg)
- Cilt perfüzyon bozukluğu
- Böbrek fonksiyon testi, karaciğer fonksiyon testi bozukluğu, trombositopeni,
konfüzyon gibi organ disfonksiyonu
- İmmünsüpresif hastalık varlığı
- Birden fazla özellikle kontrolsüz komorbidite varlığı
- Troponin yüksekliği, aritmi
Ağır hastalık gelişen olgularda erkek hakimiyeti (erkek/kadın: 2:1) mevcuttur. Hipertansiyon
ve diabetes mellitus en sık görülen komorbid hastalıklar olmakla birlikte, ileri yaş, komorbid
hastalık varlığı ağır hastalık gelişimi için risk faktörüdür.
Ağır solunum yolu enfeksiyonu (pnömoni): Ateş ve solunum yolu enfeksiyon bulguları olan
hastada;
● Solunum sayısı > 30/dk
ve/veya
● Ağır solunum sıkıntısı (dispne, ekstra solunum kaslarının kullanımı)
ve/veya
● Oda havasında oksijen satürasyonu < %90 (oksijen alan hastada PaO2/FiO2 < 300) ise
toraks BT planlanır.
27
Bilateral lobüler tarzda, periferik yerleşimli, yaygın yamalı buzlu cam opasiteleri COVID-19
pnömonisinin karakteristik toraks BT bulgusu olarak bildirilmektedir.
COVID-19 pnömonisi gelişen ve yatarak izlenen 21 olguluk seride BT bulguları
radyolojik seyrine göre dört evrede sınıflandırılmıştır:
1. Erken dönem (0-4 gün): Buzlu cam opasiteler, alt lob ve sıklıkla bilateral tutulum
2. Progresyon dönemi (5-8 gün): Hızlı progresyon, bilateral multilober buzlu cam
opasiteler
3. Pik evre (9-13. gün): Tutulum gösteren alanlarda yavaş progresyonla yoğun
konsolidasyonlar
4. Rezolüsyon evresi (14. günden sonrası): Enfeksiyonun kontrol altına alınmasıyla
26. güne kadar uzayabilen radyolojik dansitelerin gerilemesi
Akut Solunum Sıkıntısı Sendromu (ARDS);
● Son bir haftada ortaya çıkan veya kötüleşen solunum sıkıntısı
● Radyolojik olarak plevral efüzyon, kollaps veya nodüler bilateral opasiteler
● Kalp yetmezliği veya volüm fazlalığı ile açıklanamayan solunum yetmezliği
● Hafif ARDS: 200 < PaO2/FiO2 ≤ 300 ( PEEP ≥ 5 cmH20 )
● Orta ARDS: 100 < PaO2/FiO2 ≤ 200 ( PEEP ≥ 5 cmH20 )
● Ağır ARDS: PaO2/FiO2 ≤ 100 ( PEEP ≥ 5 cmH20 )
Sepsis;
Şüpheli veya kanıtlanmış bir enfeksiyona eşlik eden organ yetmezliği bulguları (bilinç
değişiklikleri, solunum güçlüğü, düşük oksijen satürasyonu, azalmış idrar çıkışı, kreatinin
artışı, artmış kalp hızı, zayıf nabız, soğuk ekstremiteler veya düşük kan basıncı, koagülopati
bulguları, trombositopeni, asidoz, artmış laktat düzeyi veya hiperbilirübinemi)
Septik Şok;
Sıvı tedavisine dirençli hipotansiyon, ortalama arteriyel basıncın ≥ 65 mmHg olarak
tutulabilmesi için vazopressör ihtiyacı ve laktat düzeyi > 2 mmol/L olması
Hastalarda myokardit ve buna bağlı aritmi, kardiyojenik şok görülebileceği unutulmamalıdır.
Ağır solunum yolu enfeksiyonu, hipoksemik solunum yetmezliği veya ARDS varlığında
uygulanacak yaklaşım ve yöntemler:
1. Hipoksemik solunum yetmezliğinin erken dönemde tanınması gereklidir. Bu
hastaların solunum iş yükündeki artış ve hipoksemi konvansiyonel oksijen
tedavisine rağmen artış gösterir.
28
2. Yüksek akımlı nazal oksijen tedavisi ve noninvaziv mekanik ventilasyon
(NIMV) desteği seçilmiş hipoksemik solunum yetmezliği olgularına
uygulanabilir. Ancak bu hastalar klinik kötüleşme açısından yakın takip
edilmeli, ilk bir saatte olumlu yanıt alınamamışsa (refrakter hipoksemi, takipne,
tidal volüm> 9 ml/ideal kg), hastalar invaziv mekanik ventilasyon açısından
değerlendirilmelidir. Yüksek akımlı oksijen tedavisinin viral enfeksiyonlarda
damlacık yoluyla bulaşı artırabileceğine dair görüş bildirilmiştir.
3. NIMV uygularken mümkünse helmet (miğfer) maske kullanılması önerilir.
Yoğun bakım ventilatörleri veya çift devre ventilatörlerle uygulanmalıdır;
devreye viral/bakteriyel filtre eklenmelidir.
4. Sekresyonların kontrol edilemediği, aspirasyon riski olan, hemodinamik
bozukluğu olan, multiorgan yetmezliği olan veya bozulmuş mental durumu
olan hastalara NIMV’den kaçınılmalıdır.
5. Endotrakeal entübasyon eğitimli ve tecrübeli kişilerce, hızlı ardışık entübasyon
protokolü ile uygulanmalıdır. Entübasyon mümkünse video larengeskop ile
uygulanmalıdır. Zor havayolu olduğu düşünülen hastalara fleksible
bronkoskopi eşliğinde entübasyon uygulanabilir. Mümkünse preoksijenizasyon
esnasında balon-maske kullanımından kaçınılmalıdır. Balon maske
uygulamasında da filtre kullanılmalıdır.
6. Entübasyon öncesi öksürüğü baskılamak için nöromuskuler bloker
kullanılabilir.
7. Endotrakeal kuff şişirilmeden, pozitif basınçlı ventilasyona başlanmamalıdır.
8. Nemlendirici filtre yerine aktif nemlendirme tercih edilmelidir.
9. Gerekli olmadıkçamekanik ventilatör devresinde bağlantı kesilmemeli, bağlantı
kesilmesi gerekliyse mutlaka kişisel koruyucu ekipmanların kullanılması
gereklidir. Mümkün ise kapalı sistem aspirasyon yöntemi kullanılmalıdır. Çok
gerekli olmadıkça bronkoskopik işlemlerden kaçınılmalı, bronkodilatör
tedavide nebülizasyon yerine ölçülü doz inhaler tercih edilmelidir.
10. ARDS kliniği gelişen hastalarda, düşük tidal volümler (4-6 ml/ideal kg) ve
düşük inspiratuar basınçlar (plato basıncı < 30 cmH2O) uygulanmalıdır. Hedef
tidal volümlere ulaşılabilmesi için derin sedasyon uygulanması
gerekebilmektedir.
11. Kontrol edilemeyen yan etkiler ve pH< 7.15 olduğu durumlarda tidal volümler
8 ml/kg’a çıkılabilir. Aksi durumda permisif hiperkapniye izin verilebilir.
12. Ağır ARDS olgularında (PaO2/FiO2<150) günlük 12 saatten fazla prone
pozisyonu uygulanmalıdır.
13. Doku hipoperfüzyon bulguları yoksa konservatif sıvı desteği verilmelidir.
14. Atelektotravmaların önleyecek ve alveol açıklığını sağlayacak ancak
overdistansiyona neden olmayacak basınçlarda PEEP (ekspiryum sonu pozitif
basınç) titrasyonu uygulanabilir. Orta ve ağır dereceli ARDS hastalarında
yüksek PEEP uygulanabilir.
15. Nöromusküler bloker ajanların kullanımı rutin olarak önerilmese de, orta-ağır
ARDS’de sedasyona rağmen ventilator uyumsuzluğunda, dirençli hipoksemi
veya hiperkapni varlığında uygulanabilir.
29
16. Akciğer koruyucu ventilasyona rağmen refrakter hipoksemisi olan hastalarda
ekstrakorporeal yaşam desteği (ECMO) düşünülebilir, uygun hastaların
deneyimli merkezlere sevki sağlanmalıdır.
Tidal volum hesaplama için ideal kg
Erkek 50 + (0.91 × [Boy cm − 152.4])
Kadın 45.5 + (0.91 × [Boy cm − 152.4]
Düşük PEEP
FiO2 30 40 40 50 50 60 70 70 70 80 90 90 90 100
PEEP 5 5 8 8 10 10 10 12 14 14 14 16 18 18-24
Yüksek PEEP
FiO2 30 30 30 30 30 40 40 50 50 50-80 80 90 100 100
PEEP 5 8 10 12 14 14 16 16 18 20 22 22 22 24
Septik şok varlığında uygulanacak yaklaşım ve yöntemler
1. İlk 1 saatte 30 ml/kg izotonik kristaloid sıvı (serum fizyolojik veya ringer
laktat) uygulanmalıdır.
2. Sıvı resüsitasyonuna rağmen şok tablosunun varlığında veya çok derin
hipotansiyonda hemen ortalama arteriyel basınç 65 mmHg olacak şekilde
vazopressör desteği verilmelidir.
3. Laktat izlemi yapılmalıdır.
4. Noradrenalin birinci seçenek vazopressör ajan olarak seçilmelidir
5. Daha sonraki tedavi hastanın kardiyak debi ve sıvı cevaplılığına göre belirlenir.
30
VII.VAKA GÖRÜLEN ÜLKELERE GİDECEK
KİŞİLERİN YAPMASI GEREKENLER
Yüksek vaka sayısı veya hızlı vaka artışının görüldüğü ülkelere seyahatler mümkünse
ertelenmeli, zorunluluk durumlarındaseyahat planlayanlar için aşağıdaki uygulamalar
önerilir:
§ Hasta insanlarla temastan kaçınılmalıdır (mümkün ise en az 1 m uzakta bulunulmalı).
§ Hastaların yoğun olarak bulunması nedeniyle mümkün ise sağlık merkezlerine
gidilmemeli, sağlık kuruluşuna gidilmesi gereken durumlarda diğer hastalarla temas en
aza indirmelidir.
§ Gıda güvenliği önerilerine dikkat edilmelidir (çiğ süt ve hayvansal ürünler
tüketmemek, çiğ tüketilecek sebze ve meyveleri iyice yıkayarak tüketmek gibi).
§ Yabani ve evcil hayvanlar (canlı veya ölü) ile temastan kaçınılmalıdır.
§ El hijyenine dikkat edilmelidir, sık aralıklar ile temizlenmelidir. Eller en az 20 saniye
boyunca sabun ve suyla yıkanmalı, sabun ve suyun olmadığı durumlarda alkol bazlı el
antiseptiği kullanılmalıdır. Antiseptik içeren sabun kullanmaya gerek yoktur, normal
sabun yeterlidir.
• Öksürme veya hapşırma sırasında burun ve ağızın tek kullanımlık kâğıt mendil ile
kapatılması, kâğıt mendilin bulunmadığı durumlarda ise dirsek içinin kullanılmasına
dikkat edilmesi çevreye hastalık etkenin bulaşmasını azaltmada etkilidir.
• Özellikle solunum bulguları (ateş, burun akıntısı, burun tıkanıklığı, hapşırma,
öksürme, boğaz ağrısı gibi) varlığında, öksürük ve hapşırma sırasında yukarıda
belirtilen uygulamalara dikkat edilmesi, ellerin sık olarak yıkanması, mümkünse
kalabalık yerlere girilmemesi, eğer girmek zorunda kalınıyorsa ağız ve burnun
kapatılması, mümkünse tıbbi maske kullanılması önerilmektedir. Hasta olmayan
kişilerin maske takmasına gerek yoktur.
Yolculuk dönüşü 14 gün içinde ateş, öksürük, solunum sıkıntısı gelişirse sağlık kuruluşuna
başvurmaları ve seyahat öyküsünü bildirmeleri gerekmektedir.
31
Tablo 1. Yüzey temizliği ve dezenfeksiyonu için önerilen ürünler* ve özellikleri1
Ürün* Kullanım yeri Avantajları Dezavantajları
Alkol Çözeltileri
(Etil/izopropil)
(en az %70lik) (Etil
alkol, Etanol Cas No:
64-17-5)**
• Steteskoplar
• Pulsoksimetreler
• Defibrilatör
kaşıkları vb.
• Toksisite yok
• Düşük maliyet
• Hızlı etki
• Tortu bırakmaz
• Çabuk buharlaştığından ideal bir yüzey
dezenfektanı değildir.
• Son derece yanıcıdır.
• Plastik, kauçuk ve silikon materyaller için
zararlıdır.
• Organik materyaller tarafından deaktive
edilir (Bu nedenle kullanım öncesi yüzeylerin
temizlenmesi gerekir).
Standart Çamaşır
suyu*** (1:10 normal
sulandırmada)
(Sodyum hipoklorit
Cas No: 7681-52-9) **
• Dış yüzeyler
• Kan bulaşları
• Düşük maliyet
• Hızlı etki
• Ulaşımı kolay
• Kullanıma hazır mendil ve
spreyleri mevcut
• Sporosidal ve virüsidal
(C.difficile ve Norovirus’a
karşı)
• Metal ekipmanlara zararlı.
• Organik materyaller tarafından deaktive
edilir (Bu nedenle kullanım öncesi yüzeylerin
temizlenmesi gerekir).
• Cilt ve mükoz membranlara karşı tahriş
edicidir.
• Sulandırıldıktan sonra 24 saat içinde
kullanılmalıdır.
• Giysileri boyayabilir.
Hidrojen Peroksit
(%0,5) (Cas No: 7722-
84-1)**
• Ekipmanların dış
yüzeyleri
• Zemin
• Duvarlar
• Çevre için güvenli
• Toksik değil
• Hızlı etki
• Organik madde varlığında
aktif
• Mendil ve sıvı hali mevcut
• Deterjan özelliği nedeniyle
mükemmel temizleme özelliği
• Bakır, çinko, pirinç, akrilik ve alüminyuma
zararlı.
Kuaterner amonyum
bileşikleri
(Quats)
• Zemin
• Duvarlar
• Toksik değil
• Aşındırmaz
• Deterjan özelliği nedeniyle
iyi temizleme özelliği
• Tıbbi aletlerin dezenfeksiyonunda
kullanılamaz.
• Dar mikrobiyal spektrum nedeniyle
dezenfektan olarak sınırlı kullanım.
Provincial Infectious Disease Advisory Committee’s “Best Practices for Environmental Cleaning for Prevention and Control
of Infections”dan uyarlanmıştır.
* Sağlık Bakanlığı’ndan biyosidal ruhsatı bulunan ürünler kullanılmalıdır. Bu ürünlerin farklı konsantrasyonlarda
olabileceği ve bazı durumlarda da kombine ürünler içerebileceğinden uygulama amacına yönelik olarak mutlaka etiket
önerilerine göre kullanılmalıdır.
** Cas No: Kimyasal kayıt numarası
*** Sağlık Bakanlığı’ndan biyosidal ruhsatı bulunan ürünler farklı konsantrasyonlarda olabileceğinden direkt etiketine göre
kullanılır. Temizlik amaçlı kullanılan çamaşır sularının farklı konsantrasyonları mevcut olup reaksiyona giren serbest klor
oranı %4-8 olanlar 1/10 sulandırılarak kullanılabilir.
1
Bkz. Hastane Öncesi Acil Sağlık Hizmetlerinde Enfeksiyon Hastalıklarından Korunma
Rehberi
32
Kaynaklar
• WHO Disease Outbreak News https://www.who.int/csr/don/en/
• Surveillance and case definitions https://www.who.int/publications-detail ... 2019-nCoV)
• Laboratory guidance https://www.who.int/health-topics/coron ... oronavirus
• Clinical management https://www.who.int/internal-publicatio ... us-(ncov)-
infection-is-suspected
• Infection prevention and control https://www.who.int/publications-detail ... -suspected
• Risk communications https://www.who.int/publications-detail ... naviruses-(-
nCoV)
• Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China,
www.thelancet.com Published online January 24, 2020
• A Novel Coronavirus Genome Identified in a Cluster of Pneumonia Cases — Wuhan,
China 2019−2020, Notes from the Field, China CDC Weekly, Tan W , Zhao W, Ma
X, et al.
• Early Transmission Dynamics in Wuhan, China, of Novel Coronavirus–Infected
Pneumonia N Eng J Med 29 January 2020, DOI: 10.1056/NEJMoa2001316
• Backer Jantien A , Klinkenberg Don , Wallinga Jacco . Incubation period of 2019
novel coronavirus (2019-nCoV) infections among travellers from Wuhan, China, 20–
28 January 2020. Euro Surveill. 2020;25(5):pii=2000062.
https://doi.org/10.2807/1560-7917.ES.2020.25.5.2000062
• Infection prevention and control during health care for probable or confirmed cases of
Middle East respiratory syndrome coronavirus (MERS-CoV) infection: interim
guidance, updated October 2019. Geneva: World Health Organization; 2019
(WHO/MERS/IPC/15.1 Rev. 1; https://apps.who.int/iris/handle/10665/174652, 17
Ocak 2020).
• Infection prevention and control of epidemic- and pandemic-prone acute respiratory
infections in health care: WHO guidelines. Geneva: World Health Organization; 2014
(hhttp://apps.who.int/iris/10665/112656, accessed 17 Ocak 2020).
• Schultz MJ, Dunser MW, Dondorp AM, et al. Current challenges in the management
of sepsis in ICUs in resource-poor settings and suggestions for the future. Intensive
Care Med 2017;43:612-24. 17
• Clinical management of human infection with pandemic (H1N1) 2009: revised
guidance
[http://www.who.int/csr/resources/public ... gement/en/].
Geneva: WHO; 2009.
• Stockman LJ, Bellamy R, Garner P. SARS: systematic review of treatment effects.
PLoS Med 2006;3:e343.
• Rodrigo C, Leonardi-Bee J, Nguyen-Van-Tam J, Lim WS. Corticosteroids as
adjunctive therapy in the treatment of influenza. Cochrane Database Syst Rev
2016;3:CD010406.
• Delaney JW, Pinto R, Long J, et al. The influence of corticosteroid treatment on the
outcome of influenza A(H1N1pdm09)-related critical illness. Crit Care 2016;20:75.
33
• Arabi YM, Mandourah Y, Al-Hameed F, et al. Corticosteroid Therapy for Critically Ill
Patients with Middle East Respiratory Syndrome. Am J Respir Crit Care Med
2018;197:757-67.
• Lau LL, Nishiura H, Kelly H, Ip DK, Leung GM, Cowling BJ. Household
transmission of 2009 pandemic influenza A(H1N1): a systematic review and metaanalysis. Epidemiology 2012 (in press)
https://www.gisaid.org/, (son erişim tarihi: 20.01.2020)
https://www.ecdc.europa.eu/en/novel-coronavirus-china
https://www.who.int/emergencies/disease ... n-reports/
https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html
• DSÖ Teknik Rehberleri, https://www.who.int/emergencies/disease ... l-guidance
https://www.who.int/news-room/q-a-detai ... onaviruses
https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/kurumsa ... kitabi.pdf (son erişim tarihi: 29.01.2020)
• Zhou Y, Yang Y, Huang J, Jiang S, Du L.Advances in MERS-CoV Vaccines and
Therapeutics Based on the Receptor-Binding Domain. Viruses. 2019 Jan 14;11(1).
• Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)
clinical management of severe acute respiratory infection when novel Coronavirus
infection is suspected.
https://www.who.int/publications-detail ... -suspected Clinical
management of severe acute respiratory infection when Novel coronavirus (2019-
nCoV) infection is suspected: Interim Guidance.

Cevapla

Kimler çevrimiçi

Bu forumu görüntüleyen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir